Marmara Denizi'nde uzun yıllardır görülmeyen dev balıklar 'orkinoslar' yeniden ortaya çıktı. Uzmanlar, bu geri dönüşün bilimsel nedenlerini ve olası etkilerini masaya yatırıyor.
Tarihi Göç Yolu Yeniden Canlandı: Marmara Denizi'nde Orkinos Sürprizleri
Denizlerin en görkemli canlılarından biri olarak kabul edilen ve 'denizlerin kralı' unvanıyla anılan orkinoslar, son günlerde İstanbul'un kıyı sularında sürpriz bir dönüşle kendilerini gösterdi. Haliç, İstanbul Boğazı ve İzmit Körfezi gibi daha önce bu dev balıklarla anılmayan bölgelerde yüzlerce orkinosun görülmesi, hem deniz bilimcilerini hem de balıkçılık sektörü temsilcilerini heyecanlandırdı. Bu beklenmedik geri dönüş, bilim dünyasında büyük yankı uyandırırken, bu canlıların beslenme alışkanlıklarında veya göç rotalarında köklü bir değişim olup olmadığı sorularını da beraberinde getirdi.
Uzmanlardan Şaşırtan Açıklama: 'Yeni Gelmediler, Geri Geldiler!'
İstanbul Üniversitesi Su Bilimleri Fakültesi'nden Doç. Dr. Taner Yıldız, Marmara Denizi'ndeki bu dikkat çekici orkinos gözlemlerini değerlendirerek, bu durumun yeni bir habitat keşfinden ziyade, türün tarihsel göç ve beslenme alanlarını yeniden kullanmaya başlamasının erken bir işareti olabileceği yönünde çarpıcı açıklamalarda bulundu. Yıldız, Atlantik mavi yüzgeçli orkinoslarının daha önce Ege'den Marmara'ya, oradan da İstanbul Boğazı üzerinden Karadeniz'e uzanan belirgin bir göç güzergahına sahip olduğunu hatırlattı. Geçmişte yapılan araştırmalara göre, bu kuzeye doğru göçün nisan ayında başladığı, temmuzda yoğunlaştığı ve ağustos sonuna doğru tamamlandığı belirtiliyor. Karadeniz'den dönüş yolculuğunun ise ekim-aralık aylarında gerçekleştiği biliniyor. Hatta bazı yıllarda orkinosların kış aylarında bile, şubat-mart sonuna kadar Marmara Denizi'nden ayrılmadığı ve bu süreçte palamut, uskumru, istavrit gibi yerel balıklarla beslendiği kaydediliyor. İzmit Körfezi'nin de tarihsel olarak orkinosların dönüş göçü sırasında avlanma yaptığı önemli alanlardan biri olduğuna dikkat çeken Doç. Dr. Yıldız, son günlerde gözlemlenen bireylerin 'yeni bir habitat keşfeden balıklar' olarak değil, türün geçmişteki ekolojik yuvalarına dönen bireyler olarak değerlendirilmesinin daha doğru olduğunu vurguladı. Yani Yıldız'a göre, orkinoslar aslında şehre yeni gelmediler; uzun bir aradan sonra 'geri dönmeye başladılar'.
Tarihi Kayıtlar Yeniden Gün Yüzüne Çıkıyor: 'Dev Balıkların Altın Çağı'
Doç. Dr. Taner Yıldız, geçmişte Marmara Denizi ve İstanbul Boğazı'nda orkinos popülasyonunun ne denli yoğun olduğuna dair tarihi kayıtları da paylaştı. Dönemin dalyanlarında tek bir av sezonunda 100 ila 150 arasında orkinos yakalandığına dair bilgiler bulunduğunu aktaran Yıldız, bu bireylerin ortalama ağırlığının ise 100 ile 450 kilogram arasında değiştiğini belirtti. Bu durum, günümüzdeki gözlemlerin yalnızca bir başlangıç olabileceğine işaret ediyor. Daha da çarpıcı bir veri paylaşan Yıldız, İstanbul Balıkhanesi'nin 1913-1914 yıllarına ait kayıtlarına göre, yalnızca bir yılda tam 537 bin 455 kilogram orkinosun satıldığını belirtti. Bu rakamlar, bir zamanlar bu sularda ne kadar büyük bir orkinos varlığının olduğunu gözler önüne seriyor. Yıldız, bu durumu, bir zamanlar bölgede mevcut olmayan bir türün aniden ortaya çıkması olarak değil, 'çok eski ve güçlü bir tarihsel varlığı bulunan, ancak bölgesel göç davranışını büyük ölçüde kaybetmiş bir türün yeniden görülmeye başlaması' olarak yorumluyor. Karadeniz'in de orkinosların tarihsel dağılım alanlarından biri ve potansiyel üreme bölgelerinden biri olduğuna dair bulgular mevcut. Geçmiş çalışmalarda bölgede orkinos yumurtaları ve larvalarının tespit edilmesi, hatta 2026 tarihli bir derlemede Karadeniz'in, artık aktif olmasa da, geçmişte önemli bir üreme alanı olarak sınıflandırılması, bu göç rotasının ne kadar köklü olduğunun bir göstergesi.
İklim Değişikliği Tek Başına Açıklama Getiremez: Beslenme Zinciri Kritik
Orkinosların Marmara Denizi'nde yeniden görülmesinde şüphesiz Doğu Atlantik-Akdeniz orkinos stoklarındaki toparlanma önemli bir paya sahip. Özellikle 2000'li yıllardan bu yana Atlantik Ton Balıklarının Korunması Uluslararası Komisyonu (ICCAT) tarafından uygulanan sıkı yönetim ve koruma önlemleri sayesinde bu stokların belirgin şekilde iyileşme gösterdiği biliniyor. Ancak bu gelişmeyi yalnızca deniz suyu sıcaklıklarındaki artışla açıklamak yeterli değil. Doç. Dr. Yıldız, orkinosların oldukça geniş bir sıcaklık aralığında yaşayabildiğini belirtiyor. Beslenme alanlarının ise sadece sıcaklığa değil, aynı zamanda akıntılar, klorofil yoğunluğu ve oşinografik yapılar gibi pek çok faktöre bağlı olduğunu vurguluyor. Bu nedenle, 'su sıcaklığı arttı, orkinos geri geldi' gibi tek faktörlü açıklamaların eksik kalacağını ifade eden Yıldız, asıl sorulması gereken sorunun 'Bu orkinoslar hangi avı takip ediyor?' olduğunu belirtiyor. Haliç, İstanbul Boğazı ve İzmit Körfezi'nde görülen orkinosların hangi besin kaynaklarıyla beslendiğinin incelenmesi ve bu besin türlerinin mevsimsel dağılımlarının takip edilmesi, gelecekteki durumun anlaşılması açısından büyük önem taşıyor.
İnsan Kaynaklı Beslenme Tehlikesi: Davranışsal Değişim Riski
Özellikle sosyal medyada yer alan bazı görüntülerde, orkinosların insanlar tarafından denize atılan yiyeceklerle beslenmeye çalıştığı anlar dikkat çekiyor. Bu durum, uzmanlar için yeni endişelerin kapısını araladı. Doç. Dr. Yıldız, yabani orkinosların insanlar tarafından doğrudan beslenmesi üzerine yeterli deneysel veri olmadığını ancak davranışsal koşullanma riski taşıdığını belirtiyor. Eğer düzenli olarak yiyecek desteği sağlanırsa, orkinosların doğal av sürülerini takip etmek yerine belirli noktaları, insanları veya tekneleri yiyecekle ilişkilendirebileceği öngörülüyor. Yaban hayatında insan kaynaklı besin desteğinin, türlerin bireylerinin davranış ve dağılımını kalıcı olarak değiştirebileceği biliniyor. Bu nedenle, orkinosların bu yeni 'beslenme fırsatlarını' nasıl değerlendireceği ve bu durumun onların doğal göç ve avlanma davranışlarını nasıl etkileyeceği yakından takip edilecek.
